Iwan Tyszkiewicz

Iwan Tyszkiewicz (także: Iwan Tyszkowic, Jan Tyszkiewicz, Jan Tyskiewicz, Jan Tyszkowicz) (15??-1611) – arianin, czyli członek braci polskich (unitarystów, socyniastów, zboru reformowanego mniejszego) z Bielska Podlaskiego. Oskarżony o bluźnierstwo i herezję, został skazany na karę śmierci. Od wyroku złożono apelację do króla, wyrok został jednak podtrzymany.

Wychowany w mieszczańskiej rodzinie katolickiej lub prawosławnej, przeszedł na arianizm i został ariańskim działaczem, znanym ze swoich poglądów i wypowiedzi propagujących tę wiarę. Wzbogacił się po objęciu spadku. Niechętni mu zorganizowali spisek: zaproponowali mu objęcie urzędu ławnika, a gdy Tyszkiewicz się zgodził, zaczęli się domagać, by ten złożył zwyczajową przysięgę na krucyfiks i Trójcę Świętą (której arianizm nie uznaje). W trakcie rozmowy z księdzem doszło do awantury, Tyszkiewicz został uderzony przez księdza i uwięziony. Inne relacje nie potwierdzają tego zajścia z księdzem.

Argumenty Tyszkiewicza i jego obrońców, powołujących się na gwarancje tolerancji religijnej z artykułów konfederacji warszawskiej zostały zignorowane przez sędziego, ale apel do Trybunału poskutkował – Trybunał nakazał Tyszkiewicza wypuścić, a prokurator obłożył grzywną. Sędzia jednak przedłożył sprawę do dworu królewskiego, a w zmienionym opisie sprawy oskarżono Tyszkiewicza o bluźnierstwo i profanację krucyfiksu. Dwór królewski na początku odrzucił karę śmierci, ale nakazał Tyszkiewiczowi sprzedanie posiadłości w Warszawie i jej opuszczenie w ciągu sześciu tygodni, pod karą śmierci. Od wyroku tego złożono apelację, na skutek czego sprawą zainteresowała się królowa (Konstancja Habsburżanka), znana z pobożności i dewocji katolickiej i nietolerancji w stosunku do różnowierców. Wpływ królowej spowodował ponowne rozpatrzenie sprawy, wobec czego dano Tyszkiewiczowi szansę odrzucenia wiary ariańskiej i przejścia na katolicyzm. Gdy odmówił, skazano go na śmierć.

Tyszkiewicz był torturowany – wyrwano mu język za "bluźnierstwo przeciw Bogu", a za rzucenie krucyfiksu na ziemię ucięto mu dłoń i nogę. Następnie został ścięty lub spalony na Rynku w Warszawie 16 listopada 1611 r. Andrzej Lubieniecki opisuje, że ciało Tyszkiewicza po odcięciu języka i dwóch kończyn spalono na stosie

Tyszkiewicz jest często uważany za pierwszego męczennika ariańskiego.